บทที่ ๔ หัวใจสมถกรรมฐาน

บทที่ ๔: หัวใจสมถกรรมฐาน

๑. ความหมายของกรรมฐาน

กรรมฐาน: หมายถึง ที่ตั้งแห่งการงาน หรือที่ตั้งแห่งการบำเพ็ญเพียรทางจิตใจ เพื่อพัฒนาจิตให้สงบและเกิดปัญญา มี ๒ ประเภทคือ สมถกรรมฐาน และวิปัสสนากรรมฐาน

๒. หัวใจสมถกรรมฐาน (สมถะ)

สมถะ: การทำจิตใจให้สงบ ตั้งมั่น และหยุดนิ่งจากกิเลส มีวัตถุประสงค์เพื่อเข้าถึง **ฌาน** (Jhana) หรือความสงบขั้นสูง

๓. นิวรณ์ ๕ (เครื่องกั้นความดี)

อุปสรรค ๕ ประการที่กั้นจิตไม่ให้เข้าถึงความสงบ (สมถะ):

1. กามฉันท์ (ความพอใจในกาม)
2. พยาบาท (ความคิดปองร้าย)
3. ถีนมิทธะ (ความหดหู่ ซึมเซา)
4. อุทธัจจกุกกุจจะ (ความฟุ้งซ่าน รำคาญใจ)
5. วิจิกิจฉา (ความสงสัยลังเล)

๔. องค์ฌานที่เป็นคู่ปราบระงับกับนิวรณ์

องค์ฌาน ๕ ที่เกิดขึ้นจากการทำสมาธิ จะเป็นคู่ตรงข้ามที่ระงับนิวรณ์ ๕:

1. **วิตก** (ความตรึก) ปราบ ถีนมิทธะ
2. **วิจาร** (ความตรอง) ปราบ วิจิกิจฉา
3. **ปีติ** (ความอิ่มใจ) ปราบ พยาบาท
4. **สุข** (ความสุขสบายใจ) ปราบ อุทธัจจกุกกุจจะ
5. **เอกัคคตา** (ความมีอารมณ์เดียว) ปราบ กามฉันท์